خلاصه سه فصل اول کتاب اصول تهیه و تنظیم و کنترل بودجه

مقدمه

بودجه بندي در واقع نوعی برنامه­ريزي مالي محسوب مي­شود. که بزرگترین نهاد اجتماعی که دولت است تا کوچکترین که خانواده می­باشد بودجه بندی را بعنوان یکی از وظایف خود انجام می­دهند. بودجه بندی را می­توان برنامه ریزی هزینه­ها و درآمدها تعریف کرد. مدیریت بودجه فعالیتی مدیریتی است که مدیران جهت طراحی فعالیت­های خود در آینده بکار می­گیرند. با استفاده از این فرآیند به هر بخش از حوزه های زیرمجموعه خود منابعی اختصاص می­دهند که با استفاده از آن می­توانند به تحقق اهداف تعیین شده بپردازند. بودجه بندي يا برنامه­ريزي مالي يكي از وظايف دولت محسوب مي­شود و مسئولين هر يك از دستگاه­هاي اجرايي جهت نيل به اهداف خود مي­بايست به پيش بيني درآمدها و ساير منابع تأمين اعتبار و برآورد هزينه­ها بپردازند.       

كتاب اصول تهیه و تنظیم و کنترل بودجه تأليف دکتر مهدی ابراهیمی نژاد و اسفندیار فرج وند از یازده فصل مجزا تشكيل شده است، که در این نوشته نگاهی گذرا به سه فصل اول آن می ­پردازیم که شامل: 1ـ مفاهيم و تعاریف واژه ها 2ـ تاریخچه بودجه ریزی 3ـ ارتباط بودجه با مدیریت و حسابداری می باشد.

در فصل اول به مفهوم و تعاریف بودجه و اهمیت و ضرورت و اهداف و مقاصد آن پرداخته شده است.

بودجه در اصل یک واژه فرانسوی است. که این واژه در زبان های فارسی و انگلیسی نیز از زبان فرانسه اقتباس شده است. واژه بودژه که یک واژه فرانسوی است از واژه قدیمی بوژت به معنای کیف یا کیسه چرمی گرفته شده است. در این کتاب از بودجه  تعاریفی مختلفی ارائه شده است که هر کدام بر جنبه های مختلفی تأکید داشته اند مانند جنبه سیاسی، اقتصادی و مالی و جنبه های برنامه ای و مدیریتی. در کل بودجه فرایندی است که از طریق آن: 1ـ سیاست های دولت به اجرا در می آیند؛ 2ـ فعالیت های دولتی به طور مؤثر برنامه ریزی می شوند؛ 3ـ نظارت های اداری، قانونی و قضایی تحقق می یابند.

به طور کلی می توان گفت که اهمیت و ضرورت بودجه از آن جهت است که بودجه ریزی فرایند تخصیص منابع محدود به نیازهای نامحدود است و در راه رسیدن به اهداف مطلوب ضرورت دارد به نحوی از هر یک از منابع محدود استفاده گردد و با صرف حداقل هزینه، حداکثر استفاده به عمل آید.

آخرین مبحث مطرح شده در فصل یک کتاب مذکور اهداف و مقاصد بودجه است که به صورت مختصر به شرح زیر عنوان می گردد:

1ـ قضاوت در مورد توزیع عادلانه وجوه؛ 2ـ برقراری نظام پاسخگویی؛ 3ـ کسب مجوز قانونی برای فعالیت های دولت؛ 4ـ راهنمای اجرای سیاست های دولت؛ 5ـ ابزاری برای نظارت بر قوه مجریه؛ 6ـ ابزار روابط عمومی؛ 7ـ ابزار مدیریت مطلوب؛ 8ـ یک برنامه کاری همراه با آثار پولی؛ 9ـ برنامه ریزی دولت

 فصل دوم كتاب مذكور به تاریخچه بودجه ریزی اشاره شده است. که در این نوشتار به تاریخچه بودجه نویسی در جهان و ایران می پردازیم. حق وضع مالیات و تصویب مخارج عمومی توسط منتخبان مردم ابتدا در انگلستان و سپس در سایر کشورها آغاز گردید. نظارت پارلمان بر هزینه ها و تصویب مخارج دولت و دستگاه اداری در انگلستان از سال 1344 میلادی آغاز گردید. با اینکه از آن تاریخ به بعد به دفعات این اصل در پارلمان انگلیس مطرح می گردید ولی طبعا با مخالفت دولتها مواجه می شد. و سرانجام در اوایل قرن هجدهم موضوع تهیه و تصویب بودجه و الزام حکومت به اجرای بودجه مصوب در کشور انگلیس عملی گردید. علاوه بر تصویب بودجه، مقام صلاحیتداری که آن را تصویب می کند باید حق داشته باشد که بر اجرای آن نظارت نیز داشته باشد که برای مدت مدیدی دولت ها و دستگاه حکومت با چنین نظارتی مخالفت کرده اند و آن را مداخله قوه مقننه در دستگاه مجریه دانسته اند. تا اینکه برای اولین بار گلادستون نخست وزیر انگلیس در سال 1861 اصل نظارت پارلمان بر اجرای بودجه را پذیرفت. کشورهای دیگر نیز به پیروی از انگلستان جریان تصویب و اجرای بودجه را قبول کردند. در فرانسه این جریان با آغاز انقلاب کبیر در سال 1789 شروع شد ولی حق تصویب مخارج و نظارت بر اجرا در قرن نوزدهم بدست آمد و در سایر کشورها نیز این جریان از اوایل قرن نوزدهم شروع شد. در ایران اولین بودجه کشور را به روش جدید، پس از مشروطیت، مرحوم مرتضی قلی خان هدایت وزیر مالیه در سال 1289 هجری شمسی تهیه و اجرا کرد. که از ویژگی های آن غیر عمرانی بودن هزینه ها و کسری فوق العاده آن بود. اولین بودجه ای که به تصویب مجلس رسید و به عنوان قانون ملی کشور شناخته شد مربوط به سال 1302 شمسی است. از سال 1289 تا سال 1327 شمسی درآمد نفت بعنوان یکی از منابع درآمد دولت مطرح نبود تا اینکه در سال 1327 اولین بار درآمدهای نفتی در بودجه مطرح شد و در اوایل آن سال بودجه کشور به دو بخش بودجه عمرانی و بودجه عادی تقسیم شد. در سال 1344 لایحه بودجه کل کشور از سوی سازمان برنامه تنظیم و برای اولین بار بودجه برنامه ای به تصویب قوه مقننه رسید. با تصویب سومین قانون محاسبات عمومی کشور در سال 1349 و اولین قانون برنامه و بودجه مصوب اسفند 1351، تهیه و تنظیم برنامه و بودجه به عهده سازمان تازه تأسیس برنامه و بودجه محول و کلیه پرداخت ها به وزارت اقتصاد و دارایی منتقل شد. از سال 1355 و در راستای اجرای سیاست عدم تمرکز، تهیه و تنظیم و اجرای بودجه تعدادی از دستگاه های دولتی از حالت بودجه متمرکز به بودجه استانی تبدیل گردید و به مسئولان این دستگاه ها در خصوص بودجه خود اختیاراتی داده شد.

در فصل سوم ارتباط بودجه با  مدیریت و حسابداری مطرح شده است. در این فصل به ارتباط بودجه با مدیریت دولتی، برنامه ریزی اقتصادی، سیاست گذاری و حسابداری به صورت مفصل پرداخته شده است. در خصوص ارتباط بودجه با مدیریت دولتی می توان گفت که بودجه ابزار اصلی ایجاد و توسعه طرحها و خط مشی های دولتی است و به عبارتی بودجه درخواست وجوه برای اداره دولت است. و هدف بودجه دولتی استفاده مؤثر و کارآمد از منابع و امکانات مالی جامعه برای نیل به اهداف عمومی است. در مورد ارتباط برنامه ریزی اقتصادی با بودجه ریزی می توان گفت در ابتدا هدف های کلی اقتصادی تدوین می شود و بر حسب نوع کار و دستگاه اجرایی به صورت برنامه و یا پروژه طراحی می شود. پس از اینکه کلیات مورد تصویب قرار گرفت، برنامه اجرایی کار تهیه و اعتبارات مورد نیاز و منابع مالی مشخص می شود و دستگاه اجرایی عملیات اجرایی را شروع می کند و نظام مالی اطلاعات و عملکرد مالی را تنظیم و استخراج می کند تا مورد بررسی و نظارت قرار دهد و جهت تجدید نظر و اصلاح انحرافات اطلاعات بدست آمده به اهداف کلی اقتصادی بازگشت می یابد. مطلب بعدی در خصوص ارتباط بودجه و سیاست گذاری است که می توان گفت بودجه ریزی دولتی تحت تأثیر شدید هدف های سیاسی روز است و سیاست گذارانی که درباره بودجه تصمیم می گیرند با زیرکی از هدفهای سیاسی باخبرند. و بودجه ریزی انعکاسی از سیاست واقعی دولت است و از ابزارهای نظام سیاست گذاری دولت به شمار می رود. از دیگر نکات مطرح شده در فصل جاری ارتباط بودجه با حسابداری است. بودجه از نظر حسابداران بیان خط مشی مطلوب است و اطلاعات مربوط به هزینه های واقعی با بودجه مقایسه می شود تا بتوان قضاوت کرد که آیا همان خط مشی اولیه مورد تعقیب قرار گرفته است یا خیر. بودجه با حسابداری ارتباط نزدیک و نیز بر یکدیگر تأثیر متقابل دارند به طوری که اگر اعتبارات کافی برای امور در نظر گرفته نشود نظام حسابداری با مشکل مواجه می شود و چنانچه نظام حسابداری دفاتر حسابداری خود را به موقع و اصولی تهیه نکند پیش بینی بودجه با مشکل روبرو خواهد شد.  

نتيجه گيري

آنچه كه در نوشته حاضر گذشت نگاهي گذرا به سه فصل اول كتاب اصول تهیه و تنظیم و کنترل بودجه تأليف دکتر مهدی ابراهیمی نژاد و اسفندیار فرج وند مي باشد. كه بيان شد كتاب حاضر از یازده فصل تشکیل شده است که در این نوشتار به سه فصل اول آن شامل 1ـ مفاهيم و تعاریف واژه ها 2ـ تاریخچه بودجه ریزی 3ـ ارتباط بودجه با مدیریت و حسابداری اشاره شده است. در هر فصل مباحث مفصل و مهمي مطرح شده است كه در نوشته حاضر به طور مختصر به برخي از موضوعات مطرح شده در هر فصل پرداخته شده است. نظير مفاهیم و تعاریف بودجه و اهمیت و ضرورت و اهداف و مقاصد آن كه از فصل اول كتاب مذكور به شكل مختصر اشاره اي شده است. و از موضوعات  مطرح شده در فصل دوم، در اين نوشته به شكل مختصر به تاریخچه بودجه نویسی در جهان و ایران اشاره شده است. از موضوعات مهم و مفصل مطرح شده در فصل سوم نيز در این نوشتار بصورت مختصر به ارتباط بودجه نویسی با مدیریت دولتی، برنامه ریزی اقتصادی، سیاست گذاری و حسابداری پرداخته شده است.

 

 

منبع:

 ـ مهدی ابراهیمی نژاد و اسفندیار فرج وند (1395)، اصول تهیه و تنظیم و کنترل بودجه، (تهران: سمت)، فصول 3ـ 1